“Se lo dije” son tres palabras en castelán. En galego é unha: díxenllo. Se aprendiches castelán primeiro, hai tres cousas nesa palabra que despistan: o pronome vai ao final, dous pronomes fundíronse nun e apareceu un til. Imos paso a paso.
Comeza polo verbo
Dixen é o pretérito de dicir: en castelán, “dije”.
Engade quen o recibe
A persoa que recibe algo leva un pronome de complemento indirecto:
| Galego | Español | |
|---|---|---|
| a min | me | me |
| a ti | che | te |
| a el, a ela | lle | le |
| a nós | nos | nos |
| a vós | vos | os |
| a eles | lles | les |
Unha trampa: o te castelán corresponde a dúas palabras galegas. Che é o ti que recibe algo (Díxenche a verdade), e te é o ti a quen se ve, se quere ou se chama (Vinte onte).
Engade o que se dá
“Lo” é o (ou a, os, as). Cando se xunta co pronome indirecto, os dous forman unha soa palabra:
| + o | + a | + os | + as | |
|---|---|---|---|---|
| me | mo | ma | mos | mas |
| che | cho | cha | chos | chas |
| lle | llo | lla | llos | llas |
| nos | nolo | nola | nolos | nolas |
| vos | volo | vola | volos | volas |
| lles | llelo | llela | llelos | llelas |
Me, che, lle perden a última vogal. Nos, vos, lles perden o s e engaden un l. Así, lle + o dá llo.
O castelán mantén as dúas palabras separadas e cambia le por se diante de lo: se lo, nunca le lo. O galego non fai ese cambio.
Pégao ao verbo e engade o til
Nunha frase afirmativa normal, o galego pon o pronome ao final do verbo, nunha soa palabra: dixen + llo dá díxenllo.
O acento segue onde estaba, en di. Ao engadir llo, esa sílaba pasa a ser a antepenúltima, e as esdrúxulas levan sempre til. O castelán fai o mesmo cando pega pronomes: di + me + lo dá dímelo.
Cando vai diante
Algunhas cousas devolven o pronome diante do verbo, como palabra separada:
- A negación: Non llo dixen.
- As palabras interrogativas: Quen cho dixo?
- As subordinadas con que: Sei que llo dixeches.
- Algunhas palabras como nunca: Nunca llo dixen.
O castelán fai case o contrario. O pronome vai diante de case todos os verbos, e ao final só co infinitivo, o xerundio e o imperativo afirmativo:
| Galego | Español |
|---|---|
| Díxenllo. | Se lo dije. |
| Non llo dixen. | No se lo dije. |
| Dámo. | Dámelo. |
| Non mo deas. | No me lo des. |
Se vés do castelán, dálle a volta ao costume: en galego, comeza co pronome ao final e pásao diante despois de non, das palabras interrogativas e de que.
Un cambio de forma máis
O e a tamén cambian segundo como remata o verbo. Despois de -r ou -s, o verbo perde esa letra e o pronome pasa a ser lo ou la: comer + o dá comelo. Despois dun verbo que remata en vogal máis -i ou -u, pasa a ser no ou na: comeu + o dá comeuno. Os dous casos saen a miúdo.
Próbao en Verba
En Verba 1.4, abre un verbo que admita pronomes de complemento e toca o botón da ligazón na parte de arriba da súa pantalla de conxugación, ou toca calquera forma das táboas. Ábrese un construtor: escolle cando, quen, a quen e que, e monta a forma, amósache onde vai o pronome e dáche o castelán ao lado. Tamén podes amosar un pronome en todas as formas das táboas, para ver o verbo enteiro con el.
Tamén funciona ao revés. Cando atopes unha palabra como díxenllo nalgo que esteas lendo, búscaa: Verba atopa o verbo e amósache como se divide a palabra, dixen + lle + o.
As guías de gramática de Verba van máis alá: Where the Pronoun Goes, Pronouns That Join Up e Direct vs Indirect Object Pronouns están na lapela Study.
Descarga Verba na App Store. É de balde e funciona sen conexión.